تحلیل نقش تنوع معیشتی در تاب‌آوری خانوارهای روستایی در شرایط خشکسالی مطالعة موردی: مناطق در معرض خشکسالی استان اصفهان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه تربیت مدرس

2 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه تربیت مدرس و عضو هیئت علمی مؤسسۀ پژوهش‌های برنامه‌ریزی اقتصاد کشاورزی و توسعة روستایی

3 استاد جغرافیای طبیعی گرایش اقلیم‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

خشکسالی طی سالیان گذشته آسیب‌های زیادی به بخش کشاورزی و جامعة روستایی وارد کرده است. در دهة اخیر، رویکرد مقابله با شرایط و رخدادهای طبیعی جای خود را به کنارآمدن و زندگی‌کردن با آنها داده است. پژوهش حاضر به بررسی تنوع معیشتی به‌عنوان یکی از رویکردهای مناسب برای کنارآمدن با شرایط خشکسالی می‌پردازد. چارچوب تحلیلی استفاده‌شده در این پژوهش، چارچوب معیشت پایدار است. این چارچوب که به‌عنوان روشی برای بهبود درک معیشت فقرای روستایی به‌کار گرفته‌ شده است، از زمینه‌های آسیب‌پذیری روستاییان آغاز می‌شود و به دستاوردهای معیشتی حاصل از سازوکار‌های مبتنی بر معیشت پایدار ختم می‌شود. روش تحقیق در این بررسی به‌صورت کمی پیمایشی است و از روش‌های توصیفی، تحلیلی و روابط همبستگی استفاده می‌کند. برای این منظور به 12 روستا در مناطق مختلف استان اصفهان، که به درجه‌های متفاوتی در معرض خشکسالی بودند و در سطوح گوناگونی از نظر برخورداری از امکانات توسعه قرار داشتند، مراجعه شد و افزون بر نهادها و خبرگان روستایی با 227 نفر از سرپرستان خانوار کشاورز روستایی مصاحبه شد. نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهند که اتخاذ رویکرد تنوع معیشتی منجر به تاب‌آوری بیشتر خانوارها در شرایط خشکسالی شده است. در روستاهایی که در معرض خشکسالی شدیدتری قرار داشتند، این تنوع معیشتی بیشتر به‌چشم می‌خورد.

کلیدواژه‌ها


 

سرحدی علی، سلطانی سعید، مدرس علی، 1387، ارزیابی و تحلیل گسترة خشکسالی در استان اصفهان بر پایة چهار شاخص مهم خشکسالی، نشریة دانشکدة منابع طبیعی، دورة 61، شمارة 3، صص. 570-555.

سلطانی سعید، سعادتی سیده‌سارا، 1386، پهنه‌بندی خشکسالی در اصفهان با استفاده از نمایة استاندارد بارش (SPI)، مجلة علمی پژوهشی علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، سال اول، شمارة 2.

غیور حسن‌علی، 1381، دورة خشکسالی در اصفهان، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی اصفهان (مطالعات و پژوهش‌های دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، پاییز و زمستان، 31-30، صص. 14-1.

مرکز تحقیقات کم‌آبی و خشکسالی در کشاورزی و منابع طبیعی، 1389، تحلیلی بر وضعیت خشکسالی کشور (سال‌های آبی 87-1386 تا 89-1388 و پیش‌بینی وضعیت سال 90-1389)، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، پایگاه ملی مدیریت خشکسالی کشاورزی.

مرکز[M1]  تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی اصفهان، پایگاه استانی مدیریت خشکسالی کشاورزی اصفهان، دسترسی در: http://adm.icrasn.com، آبان، 1391.

Adger, W.N., 2000, Social and Ecological Resilience: are they related? Progress in Human Geography 24(3), PP. 347-364.

Caldwell, K., Boyd, 2009, Coping and Resilience in Farming Families Affected by Drought, Rural and Remote Health 9: 1088, Available at: science.naturalnews.com, (September 2012).

Carswell, G., 1997, Agricultural Intensification and Rural Sustainable Livelihoods, A “Think Piece” IDS mimeo.

Elasha, B.O. et al., 2005, Sustainable Livelihood Approach for Assessing Community Resilience to Climate Change: case studies from Sudan, AIACC Working Paper, No. 17.

Geran, Jean M., 2000, Growth, Crisis and Resilience: household responses to economic change in rural Southeast Asia Evidence from Northern Thailand, Working Paper No. 1.

Heydari[M2]  G.R., 2005, The Incidence of Droughts and their Specific Features in Term of Short and Longer Term Socio-economic Impacts at Household and Community Level Covering Different Agro-ecological Systems in the Country, Consultant report to the Food and Agriculture Organization of the United Nations Near East Regional Office, Cairo, Egypt.

Hussein, K. and J. Nelson, 1997, Sustainable Livelihood and Livelihood Diversification, IDS Working Paper 69.

Makoka[M3] , D., 2008, The Impact of Drought on Household Vulnerability: The case of rural Malawi, University of Bonn, Centre for Development Research (ZEF).

Mayunga, Joseph S., 2006, Understanding and Applying the Concept of Community Disaster Resilience: A capital-based approach, Department of Landscape Architecture and Urban Planning, Hazard Reduction & Recovery Center, Texas A&M University.

Moench, M., 2005, Adaptive Capacity & Livelihood Rsilience in Water Scarce Areas: Research result from south Asia and implications for the middle east, Institute for Social and Environmental Transition, Boulder, CO, USA.

Nelson Valerie, Lamboll Richard 2 and Arendse Adele, 2008, Climate Change Adaptation, Adaptive Capacity and Development, Discussion Paper, DSA-DFID Policy Forum.

Scoones I., 1998, Sustainable Rural Livelihoods: A Framework for Analysis, IDS Working Paper 72.

Tiffen, M.M. Mortimore and F. Gichuki, 1994, More People, Less Erosion: Environmental Recovery in Kenya, Chichester, England: John Wiley and Sons.

Turner[M4] , B.L., II, R.E. Kasperson, P.A. Matson, J.J. McCarthy, R.W. Corell et al., 2003, A Framework for Vulnerability Analysis in Sustainability Science Proceedings of the National Academy of Sciences 100: 8074–8079.

Twigg J., 2001, Sustainable Livelihoods and Vulnerability to Disaster, Benfield Gerig Hazard Research Centre for the Disaster Mitigation Institute (DMI).

UN/ISDR, 2004, Living with Risk A global review of disaster reduction initiatives, Inter-Agency Secretariat of the International Strategy for Disaster Reduction.

 

Reference (in Persian):

Sarhadi, Ali, Soltani, Saeed, Modares, Ali, 2003, Evaluation and Analyze Size of Drought in Isfahan Province based on Four Important Indexes, Natural resource faculty working paper, Vol. 61, No. 3, PP. 555-570.

Soltani, Saeed, Saadati, Sara, 2007, Using the Standardized Precipitation Index (SPI) for Drought Classification in Isfahan, Journal of Sciences and Engineering of Watershed in Iran, Vol. 1, No. 2.

Ghayour, Hasanali, 2002, Periods of Drought in Isfahan, Faculty of Literature and Humanities (Studies and Research in Faculty of Literature and Humanities), Vol. 1-14, No. 30-31.

Research Centre of Low Water and Drought on Agriculture and Natural Resources, 2012, Analysis of the Drought Situation in Country (the prediction of water during the years of 2007-2008 to 2009-2010 and perception of 2011-2012), the Research, Education and Extension Agricultural organization, Database of National Management in agricultural Drought.

Agriculture and Natural Resources Research Center of Isfahan, 2012, Center of agricultural Drought Management, http://adm.icrasn.com, (October, 2012).


 [M1]در متن نیست.

 [M2]در متن نیست.

 [M3]در متن نیست.

 [M4]در متن نیست