ارزیابی آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی در مقابل مخاطرات محیطی (مورد‌مطالعه: شهرستان‌های بیرجند و خوسف)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.

2 استادیار گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.

چکیده

رفتار مخاطرات طبیعی در طی زمان منجر به تخریب بنیان‌های طبیعی و انسان‌ساخت نقاط روستایی می‌گردد. تحلیل فضایی مخاطرات و ارتباط آن با محیط انسان‌ساخت می‌تواند درک فضایی ما را نسبت به روابط فضایی تبیین کند.  شهرستان‌های بیرجند و خوسف یکی از مناطق ناپایدار جمعیتی طی دو دهه اخیر بوده‌اند. مخاطرات محیطی مانند خشکسالی، بحران آب و ریزگردها پیشران ناپایداری این روستاها شده و  باعث تخلیه جمعیت روستایی در این منطقه گشته‌اند. این پژوهش با رویکردی کاربردی به ارزیابی مخاطرات محیطی محدوده موردمطالعه پرداخته و نقش آن‌ها را در ناپایداری روستاهای منطقه بررسی نموده است. برای انجام این پژوهش نخست به ایجاد پایگاه داده‌ای مهم‌ترین مخاطرات محیطی (خشکسالی، زلزله، یخبندان، گردوغبار، شوری و سختی آب) در محیط جی.آی.اس صورت گرفت و با استفاده از روش‌های وزن دهی فازی نقشه نهایی مخاطرات محدوده تهیه و نقاط داغ و سرد آن شناسایی و الگوهای خطر آشکار شد. سپس پایگاه جمعیتی 540 روستای منطقه برای شش دوره سرشماری (1395-1355) با استفاده از نظرسنجی درباره شدت، فراوانی مخاطرات و میزان تاب‌آوری روستایی با تهیه پرسشنامه تخصصی ویژگی‌های مخاطرات محیطی منطقه واکاوی گردید. نتایج نشان می‌دهد که 250 روستا دارای رشد جمعیتی صفر و منفی می‌باشند. مناطق جنوبی و شمالی منطقه دارای شدت آسیب‌پذیری بالایی هستند. همچنین 47 درصد از منطقه در پهنه خطرپذیری شدید قرار دارند که مشتمل بر67 سکونتگاه است در این پهنه واقع گردیده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


Asgari, Ali (2011), Analyze of Spatial Planning with ARCGIS, Organization of IT Municipally Tehran Publications.
Benson, C. (1997), “The economic impact of natural disasters in Vietnam', Research Report.pp1-28.
Beyglou,Jafar,Ghadirimsom,Mojtaba,Mosavirozan,Mohammad,Bakhshi,Zahra(2013), The Role of Natural Factors in Spatial Distribution of Rural Settlements of Torbate Jam City, Journal of Spatial Economicand Rural Development ,4(2),PP 33-54.
Brooks, N. (2003): Vulnerability, Risk and Adaptation: A Conceptual Framework. Tyndall Centre working. Tyndall Centre for Climate Change Research. University of East Anglia, Norwich, UK.38 (3), pp 644-656.
Clark, G. E. S. C. Moser. S. J. Ratick, K. Dow, W. B. Meyer, S. Emani. W. Jin, J. X. Kasperson, R. E. Kasperson and H. E. Schwarz, (1998), assessing the vulnerability of coastal communities to extreme storms: the case of Revere, MA., USA, Mitigation and Adaptation Strategies for Global Change 3, 59-82.
Davies, M. Christophe Bene. Alexander Arnall, Thomas Tanner, Andrew Newsham and Cristina Coirolo (2013), "Promoting Resilient Livelihoods through Adaptive Social Protection: Lessons from 124 programmers in South Asia". Development Policy Review, 31(1): 27-58.
Elbers, C. Lanjouw, J. and Lanjouw, P., (2003), Micro-level estimation of poverty and inequality, Econometrica, 71 (1), 355-364.
Forster, S. (2008): Assessing Flood Riskfor a Rural Detention Area. Natural Hazards and Earth System Sciences; vol. 8, pp 311 – 322.
Guha-Spair, D., (2011) trends in Natural disaster. Louvain School of Medicine Brussels. Venice.
Gwimbi, P. (2009): Linking Rural Community Livelihoods to Resilience Building in Flood Risk reduction in Zimbabwe; Journal of Disaster Risk Studies, vol. 2 (1); pp 71 – 79.
Hean,H and Herish, G.,(2006). The Economics of Natural Disaster-Implications and Challenge for Food Security. In northern Cyprus. Building and Environment, .37:1003-1012.
Hunter, Lori M, Sheena, Murray, Fernando Riosmena, (2011): “Climatic Variability and U.S. Migration from Rural Mexico, Population Program POP, ISB”, Institute of Behavioral Since.
IPCC (2010), Intergovernmental Panel on Climate Change. ipccreports/tar/wg1/index.php?idp-40
Jinadu, A. M. (2014): Rural Hazards and Vulnerability Assessment in the Downstream Sector of Shiroro Dam, Nigeria. In: Planet and Risk, 2(6): 370-375, Davos: Global Risk Forum GRF Davos.
Kapalan, D., (2010). Natural disaster and differential household effect: evidence from the 2006 Java Earthquake.
Kenny, A. (2008). Assessment of the Social Impacts of Drought, Journal of American Water Resources, Association Vol. 37, No 3.
Ltifeh, N., Jahani, M., Jafari, H. (2017) Instability of rural settlements with the effect of natural factor Case Study: Damavand County villages, Natural Geography Quarterly, 10(73), pp105-124.
Ludwing, F., Scheltinga, C., Verhangen, J., Kruit, B., Van Ierland, E., Dellink, R., Bruin, K., De Bruin., K.,  and Kabat, P. (2007) Climate change impacts on development countries-EU accountability.Ip-04.
Mitchell, A., (2005)The ESRI Guide to GIS Analysis, Volume 2. ESRI Press.
Mohammadi,Sadi,Rostami,Shahbakht,Chaleshi,Mostafa,Soltanimoghadas,Reyhaneh,(2016), The role of natural factors in the instability of rural settlements in the mountainous region and Zagros mountains Case study: Marivan and Saravabad villages, geography and development,3(45),pp133-158.
Okuyama, Y., and Sahin, S., (2009) Impact estimate of disaster, A global aggregate for 1960 to 2007.
Pelling, M., A Ozerdem and Barakat, S., (2002) the macro-economic of Disasters. Progress in Development Studies, 2-4.
Plan of Spatial Planning Khorsanjonobi, (2017), First Volume.
Rezvani,Mohammadreza(2011),Introduction  to  Rural Development in Iran , First Volume, Ghomes  Publications ,Tehran
Saberifar,Rostam(2009) Analytical survey of marginalization in Birjand: case study of Workers Area, Geographical Research Journal,1(52),pp29-52.
United Nations. (2013): Global Assessment Report on Disaster Risk Reduction; From Shared Risk to Shared Value: The Business Case for Disaster Risk Reduction;pp xiii – xiv.
Walker, R.T., and Khatib, M.M., 2006, Active fulting in the Birjand region of in eastern Iran. Tectonics, V. 25, p. 1-17.
World Bank. 2010. Agriculture for development. World development report 2008. Washington, DC: World Bank.
Yarahmadi,D.,Ashrafi, S.,(2016) Environmental factors affecting the formation and occurrence of natural hazards in rural areas of Silakhor plain, Lorestan province, Environmental hazards Journal,5(8),pp123-136.